Štivo za četnike početnike: Dan kada je započela bitka na Sutjesci

Operacija „Švarc” (Crno), Bitka na Sutjesci ili Peta neprijateljska ofanziva, koja se odigrala od 15. maja do 15. juna 1943. godine na tromeđi Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Srbije, po razmjerama, karakteru, ali i ishodu odlučujuća je za opstanak i savezničko priznavanje partizanske borbe u Jugoslaviji.

Komanda partizanske vojska, ispostaviće se, bila je neobaviještena o namjerama fašista i domaćih izdajnika, četnika pod komandom Draže Mihajlovića, da razore glavnicu partizanske vojske. Ipak, partizanske jedinice slabo naoružane, opterećene sa 3.500 ranjenika, iscrpljene od Bitke na Neretvi uspjele su, i pored ogromnih gubitaka, da se probiju iz neprijateljskih obruča i izbjegne uništavanje.

Ovo je bitka na život i smrt, epskih razmjera, đe su partizani izdržali natčovječanske napore, a požrtvovanje, istrajnost, hrabrost partizanske vojske djeluju nestvarno i zastrašujuće. Danas se o partizanskoj borbi protiv fašista malo govori ili piše, a ljudske drame i tragedije su, ko zna zašto, gotovo zaboravljene. I sama epopeja na Sutjesci pada u nemilosrdni zaborav, a Dolinom heroja, u blizini zadivljujućeg spomenika na Tjentištu, maršira tišina.

foto: urbanestrane.rs

Ljubomir Kljajić

Partizanka bez objenoge

10. juna oko 9 časova niz strminu ka mostu spuštala se, puzeći, jedna drugarica. Bila je bez obje noge. Vukla se na rukama i trupu. I ona je bila ostavljena u stijenama, ali se nije pomirila s tim, već je odlučila da ide dok može i kako može. Naredio sam kuriru da je prenese do jedne kolibice na lijevoj obali rijeke. Malo poslije nje je naišao i jedan drug iz iste grupe, koji je bio bez jedne noge. I njega smo prenijeli do kolibe. To je bila slika pred kojom čovjeku dah zastaje. Nijesu izgledali preplašeni. Rekli su samo: „Evo, mi smo došli i ići ćemo kako možemo.”

Hitler naređuje
Klisure i klanci Sutjeske bili su klanica i kolijevka partizanske borbe, iz čijih je gudura i bespuća glavnina snaga Titove vojske izašla ranjena i gotovo razbijena, ali ne i poražena.


Suha gora, jun 1943.foto: urbanestrane.rs

Komandant fašističkih snaga na terenu u operaciji „Švarc”, general potpukovnik Rudolf Liters, nekoliko dana po završetku operacije, zapisao je da je „tok borbi pokazao da su komunističke snage pod Titovom komandom odlično organizovane, vješto vođene i da raspolažu borbenim moralom koji izaziva čuđenje, da im je komandovanje bilo izvanredno dinamično”.
„Uvijek im je polazilo za rukom da izjednače svoj nedostatak teškog naoružanja i da, koristeći se mrakom, maglom i kišom, dođu do odstojanja bliske borbe – prsa u prsa – pri čemu su se pokazali kao fanatični, krajnje uporni, dobri borci, koji odlično poznaju planinsko zemljište”, zapisao je Liters, odajući počast Titovoj vojsci, ali i tražeći opravdanja za neuspjelu, dugo pripremanu ofanzivu.
Početkom marta general Aleksandar Ler napravio je plan operacije „Švarc”. Adolf Hitler ga je 31. marta odobrio polazeći od toga da „posle uništenja Titove komunističke države treba pristupiti uništenju organizacija i oružanih snaga nacionalnog srpstva pod komandom Draže Mihailovića da bi se obijezbedila pozadina u slučaju neprijateljskog iskrcavanja na Balkan”.

U operaciji „Švarc” angažovano je sedam ojačanih fašističkih divizija sa oko 127.000 vojnika, koje je podržavalo sedam do osam pukova artiljerije, nekoliko tenkovskih bataljona i oko 160 izviđačkih i borbenih aviona.

Zadatak im je da unište operativnu grupu Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, koja je brojala blizu 18.000 boraca, uz koje se kretalo i oko 3.500 ranjenika. Sama Sedma SS divizija „Princ Eugen”, sa nešto više od 20.000 vojnika, bila je brojčano jača od glavnine snaga NOVJ.

Obruč se steže

Telegramom br. 3860, koji je upućen Prvoj brdskoj diviziji 14. marta u 19.40 naređeno je da tačno u ponoć počne operacija „Švarc”. Prodor fašističkih snaga kod Bijelog Polja, Mojkovca i Kolašina u Vrhovnom štabu je najprije ocijenjeno kao jači napad neprijatelja. I vrhovni komandant Josip Broz ujveren je da je riječ tek o snažnijem njemačkom napadu. Ubrzo će uviđeti da je pogriješio.

Prvih dana operacije „Švarc” Njemci su pokušavali da povežu jedinice na veoma dugačkom frontu i da, osloncem na italijanske garnizone u Pljevljima, Bijelom Polju, Kolašinu, Podgorici i Nikšiću, stvore široki obruč oko snaga NOV u Sandžaku i Crnoj Gori.

foto: urbanestrane.rs

Vrlo brzo postaju jasne namjere okupatorske vojske, ali i snaga kojom će fašisti udariti na glavnicu partizanskih snaga.

OSAM DECENIJA OD BITKE NA SUTJESCI: Bitka na život i smrt epskih razmera

Foto: urbanestrane.rs

PETA OFANZIVA

OSAM DECENIJA OD BITKE NA SUTJESCI: Bitka na život i smrt epskih razmera

SPECIJAL
20.05.2023. 09:36h

Operacija „Švarc” (Crno), Bitka na Sutjesci ili Peta neprijateljska ofanziva, koja se odigrala od 15. maja do 15. juna 1943. godine na tromeđi Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Srbije, po razmerama, karakteru, ali i ishodu odlučujuća je za opstanak i savezničko priznavanje partizanske borbe u Jugoslaviji.

Komanda partizanske vojska, ispostaviće se, bila je neobaveštena o namerama fašista da razore glavnicu partizanske vojske. Ipak, partizanske jedinice slabo naoružane, opterećene sa 3.500 ranjenika, iscrpljene od Bitke na Neretvi uspele su, i pored ogromnih gubitaka, da se probiju iz neprijateljskih obruča i izbegne uništavanje.

Ovo je bitka na život i smrt, epskih razmera, gde su partizani izdržali natčovečanske napore, a požrtvovanje, istrajnost, hrabrost partizanske vojske deluju nestvarno i zastrašujuće. Danas se o partizanskoj borbi protiv fašista malo govori ili piše, a ljudske drame i tragedije su, ko zna zašto, gotovo zaboravljene. I sama epopeja na Sutjesci pada u nemilosrdni zaborav, a Dolinom heroja, u blizini zadivljujućeg spomenika na Tjentištu, maršira tišina.

foto: urbanestrane.rs

Ljubomir Kljajić

Partizanka bez obe noge

10. juna oko 9 časova niz strminu ka mostu spuštala se, puzeći, jedna drugarica. Bila je bez obje noge. Vukla se na rukama i trupu. I ona je bila ostavljena u stijenama, ali se nije pomirila s tim, već je odlučila da ide dok može i kako može. Naredio sam kuriru da je prenese do jedne kolibice na lijevoj obali rijeke. Malo poslije nje je naišao i jedan drug iz iste grupe, koji je bio bez jedne noge. I njega smo prenijeli do kolibe. To je bila slika pred kojom čovjeku dah zastaje. Nijesu izgledali preplašeni. Rekli su samo: „Evo, mi smo došli i ići ćemo kako možemo.”

Hitler naređuje

Klisure i klanci Sutjeske bili su klanica i kolevka partizanske borbe, iz čijih je gudura i bespuća glavnina snaga Titove vojske izašla ranjena i gotovo razbijena, ali ne i poražena.

Suha gora, jun 1943.foto: urbanestrane.rs

Komandant fašističkih snaga na terenu u operaciji „Švarc”, general potpukovnik Rudolf Liters, nekoliko dana po završetku operacije, zapisao je da je „tok borbi pokazao da su komunističke snage pod Titovom komandom odlično organizovane, vešto vođene i da raspolažu borbenim moralom koji izaziva čuđenje, da im je komandovanje bilo izvanredno dinamično”.

„Uvek im je polazilo za rukom da izjednače svoj nedostatak teškog naoružanja i da, koristeći se mrakom, maglom i kišom, dođu do odstojanja bliske borbe – prsa u prsa – pri čemu su se pokazali kao fanatični, krajnje uporni, dobri borci, koji odlično poznaju planinsko zemljište”, zapisao je Liters, odajući počast Titovoj vojsci, ali i tražeći opravdanja za neuspelu, dugo pripremanu ofanzivu.

Početkom marta general Aleksandar Ler napravio je plan operacije „Švarc”. Adolf Hitler ga je 31. marta odobrio polazeći od toga da „posle uništenja Titove komunističke države treba pristupiti uništenju organizacija i oružanih snaga nacionalnog srpstva pod komandom Draže Mihailovića da bi se obezbedila pozadina u slučaju neprijateljskog iskrcavanja na Balkan”.

Aleksandar Ler foto: urbanestrane.rs

U operaciji „Švarc” angažovano je sedam ojačanih fašističkih divizija sa oko 127.000 vojnika, koje je podržavalo sedam do osam pukova artiljerije, nekoliko tenkovskih bataljona i oko 160 izviđačkih i borbenih aviona.

Zadatak im je da unište operativnu grupu Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, koja je brojala blizu 18.000 boraca, uz koje se kretalo i oko 3.500 ranjenika. Sama Sedma SS divizija „Princ Eugen”, sa nešto više od 20.000 vojnika, bila je brojčano jača od glavnine snaga NOVJ.

Obruč se steže

Telegramom br. 3860, koji je upućen Prvoj brdskoj diviziji 14. marta u 19.40 naređeno je da tačno u ponoć počne operacija „Švarc”. Prodor fašističkih snaga kod Bijelog Polja, Mojkovca i Kolašina u Vrhovnom štabu je najpre ocenjeno kao jači napad neprijatelja. I vrhovni komandant Josip Broz uveren je da je reč tek o snažnijem nemačkom napadu. Ubrzo će uvideti da je pogrešio.

Prvih dana operacije „Švarc” Nemci su pokušavali da povežu jedinice na veoma dugačkom frontu i da, osloncem na italijanske garnizone u Pljevljima, Bijelom Polju, Kolašinu, Podgorici i Nikšiću, stvore široki obruč oko snaga NOV u Sandžaku i Crnoj Gori.

foto: urbanestrane.rs

Vrlo brzo postaju jasne namere okupatorske vojske, ali i snaga kojom će fašisti udariti na glavnicu partizanskih snaga.

proboj koče popovića

Poklič s Ljubinog groba

Koča Vrhovnom štabu javlja da je obruč probijen, da za Prvom proleterskom odmah krenu i ostale snage, ali iz Vrhovnog štaba stiže depeša: „Mi nećemo dolaziti kod vas, niti namjeravamo da krećemo u vašem pravcu.”

Pribijen sa svih strana, Broz ubrzo uviđa grešku i kreće za Prvom proleterskom, jer drugog izlaska iz obruča nije imao. Vrhovni komandant nije u prvi mah mogao da prihvati da je Koča na svoju ruku donio odluku o proboju obruča. Zamjeraće mu se kasnije da je pobjegao, ostavio drugove, ali su borci znali da je ta odluka bila spasonosna. Za Prvom proleterskom krenule su Druga proleterska i Sedma banijska divizija.

Njemci su po svaku cijenu nastojali da zatvore uzak prolaz prema Zelengori, partizani da ga održe. Na jednoj strani koridora, na Košuru, od četa Druge proleterske preživjelo je svega devet boraca. Na drugoj strani prevoja, na Ljubinom grobu, Druga četa trećeg bataljona Četvrte crnogorske proleterske brigade šalje poruku Vrhovnom štabu: „Dok god budete čuli na Ljubinom grobu pucanje naših pušaka, Nijemci neće proći. A kad toga ne bude, znajte da na njemu nema više živih proletera.” Ovi avioni niijesu na prvi pogled toliko opasni, pa ipak, u prvom naletu teško raniše zamjenika komandanta Vojina Katnica i Pavla Janjevica, komesara. I ovog puta su bili skupa. Rođeni su u istom selu, vršnjaci su. Pavle je postao profesor, a Vojin je bio zemljoradnik. Od prvog dana ustanka stalno su zajedno, bili su u pravom smislu drugovi, pa eto skupa su od jedne bombe ranjeni. Katnić kroz stomak i skršena mu lijeva ruka, Pavle na dvanaest mjesta, ali izgleda da bi prebolio kada bi bilo mogućnosti za liječenje.

– Ubij me, Vojo!

– Anu, ti mene, Pajo! Ti ćeš preboljeti, pa me okaj!

Tišina. Vojo grčevito steže usne i zube, između kojih se pokaza krvava pjena. Pavle izvadi pištolj iz futrole. To isto uradi i Vojo.

„Neprijateljska akcija ima karakter ofanzive”, javlja 17. maja Vrhovnom štabu Koča Popović, komandant Prve proleterske divizije.

Zarobljeni partizanifoto: urbanestrane.rs

Samo dan kasnije Broz odustaje od prodora u Srbiju i sve jedinice, kao i ranjenike, pod udarima nadmoćnog neprijatelja vraća na zapad, u Bosnu. Nada se brzom izlasku iz obruča.

Međutim, već 21. maja Njemci su potisnuli djelove Druge proleterske i Prve majevačke brigade. Njemačka 118. Lovačka divizija došla je do Tare i Pive i sa 13. domobranskom pukovnijom izbila je nadomak Čelebića. Naredna dva dana traju teške bitke zapadno od Čelebića. Jedinice 118. divizije su zaustavljene i uz velike gubitke potisnute prema Foči, na liniju Trovrh – Zlatni bor.

I na ostalim pravcima fašisti napreduju: preko planine Sinjajevine prodirali su je prema Durmitoru. Jedinice Treće udarne divizije ulazile su u žestoke borbe sa snagama SS divizije „Princ Eugen”, iz Sandžaka su napredovale njemačko-italijanske trupe, dok je nemačka borbena grupa „Ludviger” (nemački i bugarski puk), nastupajući iz doline Lima, potiskivala Treću proletersku sandžačku brigadu prema reci Tari.

Petokraka ispod krsta na kapi Pop Vlada Zečevićfoto: urbanestrane.rs

Krvavo Vučevo

Kompletan Vrhovni štab je još 20. maja napuštio Ðurdevića Taru i premjestio se kod Crnog jezera, u podnožje Durmitora. Tu se se zadržali do 28. maja, kada je u Vrhovni štab stigla prva šestočlana engleska vojna misija. Nisjeu bili svjesni šta ih sve čeka.

Zbog neuspjeha u borbama kod Foče, uz prodor neprijatelja na svim frontovima, Vrhovni štab je prisiljen da traži novi izlaz iz sve snažnijeg obruča. U Vrhovnom štabu 26. maja su i komandanti Prve i Druge proleterske divizije Koča Popović i Peko Dapčević, koji vrhovnom komandantu podnose raport o stanju na frontovima. Tito donosi odluku da se cijela grupacija, sa glavnom bolnicom, usmjeri za proboj preko Pive, Vučeva i Sutjeske.

Savo Kovačević, komandant Treće udarne divizije
foto: urbanestrane.rs

Uz jaku podršku artiljerije i avijacije, 29. maja Njemci uspijevaju da izađu na Vučevo, đe su poslije krvavih borbi uspjeli da potisnu iznurenu i desetkovanu Prvu majevačku brigadu. Na krvavo Vučevo izbijaju bataljoni Šeste istočnobosanske brigade, kao i ostaci Majevačke brigade, i Njemci su do noći zbačeni sa Vučeva. Visoravan između Pive i Sutjeske Vučevo ostala je u rukama partizanskih jedinica i poslužiće kao operativna osnova u daljem probijanju iz obruča preko Sutjeske i Zelengore. Ta krvava bitka za Vučevo pokazaće se kao presudna za cijelu ofanzivu.

Fašisti su sada nastojali da potpuno zatvore dolinu Sutjeske. Strogo naređenje je da se po svaku cijenu spriječi prodor partizana preko rijeke. Već 2. juna kod Mratinja žestoko su se sukobile Sedma krajiška, Deseta hercegovačka i Četvrta proleterska sa snagama divizije „Princ Eugen”. Teško je stradala Deseta hercegovačka brigada na padinama Bioča i Magliča. Primorani su na povlačenje. Ponovo je zaprijetila opasnost da Njemci izbiju na Mratinje i tako ostvare stratešku prednost koja je značila i uništenje partizanskih snaga.

Prelazak Sutjeske kod Tjentišta 8. jun 1943.foto: urbanestrane.rs

Prodor preko Balinovaca

U kanjonu Pive 3. juna Vrhovni štab je uviđeo da je položaj grupacije NOV sa bolnicom vanredno težak ne samo zbog izvlačenja i spašavanja ranjenika već i samih jedinica, koje teško stradaju u borbama sa nadmoćnim neprijateljem, koji neprekidno dobija svježe snage. Pada iznuđena odluka da se partizanske snage podijele. Prva i Druga proleterska sa Vrhovnim štabom idu preko Sutjeske. Treća udarna i Sedma banijska divizija trebalo je da se sa preko dvije hiljade ranjenika i tifusara probiju u Sandžak. Ova odluka pokazaće se kobnom za stotine, pa i hiljade boraca, ranjenika i tifusara.

Partizanke koje su njegovale i izvlačile ranjenike na Sutjesci 1943. foto: urbanestrane.rs

Očajnički tražeći izlaz iz ubistvenog obruča, podijeljene snage pokušavaju prodor na više mjesta, ali bezuspješno. Golgota u kanjonu Sutjeske kao da tek počinje. Partizanska vojska nalazi se pred slomom. Prva i Druga ne uspijevaju da se probiju, prvi ne mogu preko Sutjeske, dok drugi ne izbijaju na Košur. Ginu na svakom koraku.

„Od 65 drugova s kojima sam došao na položaj ostalo je svega dvadeset. Naredne noći poslao sam izvještaj da su poginula još trojica. Sada nas je svega 17!”, izvještava komandir čete Druge proleterske divizije.

Neprijateljski, manji obruči se stvaraju na svakom koraku nepristupačnog terena. Partizanske jedinice jedva izmiču uskim koridorom. Danima i noćima ih štiti Dalmatinska brigada. Na početku Bitke na Sutjesci imali su 1.602 borca, na kraju manje od 900. Na Sutjesci ih je palo 715. U očajničkom pokušaju proboja 9. jula bio je i Josip Broz. Njemačka avijacija, kako je zabilježeno, imala je tog dana tridesetak borbenih letova. Tito je ranjen u ruku, a tu su kod Milinklada poginuli njegov pratilac Ðuro Vujović, kao i član britanske vojne misije kapetan Bil Stjuart.

Ivan Lola Ribar i ranjeni Josip Broz Titofoto: urb

Jedinice NOV i ranjenici sabijeni su sada na 35 kilometara od kanjona Pive, do vrhova Zelengore. Potpuni slom kao da je neizbježan. Komandant Liters je u to potpuno uvjeren. On 10. juna naređuje: „Nijedan čovjek sposoban da nosi oružje ne smije živ napuštiti obruč.”

Koča Popović, prekaljeni komandant Prve proleterske divizije, ispostaviće se bez odobrenja Vrhovnog štaba, donosi odluku koja će odlučiti ishod Bitke na Sutjesci. Poveo je proboj preko Balinovaca. Zorom 10. juna Prva proleterska gladna, izranjavana i iscrpljena, stala je u jednu vrstu. Ispred njih Koča Popović i Danilo Lekić Španac, komandant Prve proleterske brigade. Ušančeni, čekaju ih dva bataljona 369. Legionarske divizije.

Danilo Lekić je komandovao: „Prva proleterska – Juriš!!!” I, vjerovatno, ja mislim da je to jedini put kada je cijela Prva proleterska jurišala. Preko te čistine. Svi smo bili u istom streljačkom stroju, Prvi put, svi. Samo ideš. Fanatično naprijed. U magnovenju sam viđeo ranjenog druga kako puca u sebe. Neće da ostane kao ranjenik. Izlećeli smo iz te šume i samo trčali, nezadrživo trčali. I naš stalni povik, više krik svih nas: ”Juriš, proleteri! Juriš. Samo juriš. Znamo da nemamo kuda osim – naprijed. Mora da smo izgledali strašni, iz te šume, zarasli i neobrijani, izgladnjeli i iscrpljeni i izmučeni. Samo trčiš, i taj žuti rov sve bolje vidiš: Njemce koji tu leže, njihove „šarce”. Njemci pucaju, ali mi nadiremo: jedan Njemac, vidim, podiže se da pobjegne. Śećam se te slike: njemački oficir iz pištolja puca u njega, puca u svoje vojnike. Ne da im da bježe. Uzalud, razbili smo Njemce, da ne znam ni kako. Činilo se da ćemo zubima da ih pokoljemo. To je taj Balinovac.

Uglješa Balšić

Podijeli:

Related posts

Leave a Comment